Inleiding
De militaire samenwerking tussen Nederland en Israël is een onderwerp dat regelmatig tot politieke en maatschappelijke discussies leidt. Veel mensen vragen zich af via welke routes en landen Nederlandse militaire goederen uiteindelijk in Israël terechtkomen. In dit artikel geven we een helder en feitelijk overzicht van de landen die een rol spelen in de Nederlandse exportketen richting Israël, inclusief directe export, wederuitvoer en transit.
Directe export van Nederland naar Israël
Nederland exporteert zelf relatief beperkt direct militair materieel naar Israël. De directe export bestaat voornamelijk uit componenten, sensoren, communicatieapparatuur en software voor defensiesystemen. Volgens de Nederlandse overheid en rapporten van de Algemene Rekenkamer gaat het jaarlijks om een waarde van enkele tientallen miljoenen euro’s. Deze directe leveringen vinden plaats onder strenge vergunningplicht, waarbij het Ministerie van Buitenlandse Zaken toetst aan de EU-criteria en het Nederlandse wapenexportbeleid.
Belangrijke directe exportproducten
Denk hierbij aan radaronderdelen, nachtzichtapparatuur en elektronische componenten voor de F-35-jachtvliegtuigen. Nederland is een van de partnerlanden in het F-35-programma en levert onderdelen aan de wereldwijde supply chain, waarvan een deel ook naar Israël gaat. Dit gebeurt echter niet altijd rechtstreeks, maar vaak via andere landen.
Wederuitvoer via andere EU-landen
Een aanzienlijk deel van de Nederlandse militaire goederen bereikt Israël via wederuitvoer door andere lidstaten van de Europese Unie. Dit betekent dat een Nederlands bedrijf een component verkoopt aan een Duitse of Franse defensieproducent, die het vervolgens integreert in een groter systeem dat naar Israël wordt geëxporteerd. De belangrijkste tussenlanden in deze keten zijn:
Duitsland
Duitsland is een van de grootste wapenexporteurs naar Israël en fungeert vaak als doorvoerland voor Nederlandse technologie. Duitse defensiebedrijven zoals Rheinmetall en Krauss-Maffei Wegmann gebruiken Nederlandse sensoren en communicatiesystemen in voertuigen en luchtafweersystemen die aan Israël worden geleverd.
Frankrijk
Frankrijk speelt een vergelijkbare rol, met name op het gebied van rakettechnologie en luchtvaartelektronica. Nederlandse microchips en software vinden hun weg naar Israël via Franse defensieconcerns zoals Thales en Dassault Aviation.
Italië en Spanje
Ook Italië en Spanje fungeren als tussenstations. Italiaanse bedrijven zoals Leonardo integreren Nederlandse radar- en navigatiesystemen in marineschepen en helikopters die aan Israël worden verkocht. Spanje doet dit vooral op het gebied van onbemande luchtvaartuigen (drones).
Transit via havens en luchthavens
Nederland beschikt over enkele van de grootste havens van Europa, zoals Rotterdam, en belangrijke luchthavens zoals Schiphol. Deze infrastructuur wordt gebruikt voor de transit van militaire goederen uit andere landen naar Israël. Hoewel Nederland hier niet de exporteur is, fungeert het wel als doorvoerland. De goederen komen bijvoorbeeld uit de Verenigde Staten of Azië, worden in Rotterdam overgeslagen en gaan per schip verder naar de haven van Ashdod in Israël.
De rol van de Verenigde Staten
Een groot deel van de militaire goederen die via Nederland naar Israël gaan, is afkomstig uit de Verenigde Staten. Amerikaanse wapens en munitie worden per containerschip naar Rotterdam verscheept en vervolgens overgeladen op kleinere schepen richting Israël. Nederland controleert deze transit, maar heeft beperkte mogelijkheden om deze tegen te houden zolang het om goederen gaat die voldoen aan internationale sanctieregels.
De F-35 supply chain en de rol van Turkije
Een bijzondere positie in de leveringsketen wordt ingenomen door Turkije. Hoewel Turkije geen directe exporteur van wapens naar Israël is, worden in Turkije geproduceerde componenten voor de F-35 – waaronder Nederlandse technologie – via de Verenigde Staten aan Israël geleverd. Nederlandse bedrijven leveren bijvoorbeeld titanium onderdelen en motorkoelsystemen die in Turkije worden geassembleerd en vervolgens naar de VS worden verscheept voor eindmontage in de F-35. Vanuit de VS gaan deze toestellen (inclusief Nederlandse onderdelen) naar Israël.
Landen buiten de EU
Naast EU-landen zijn er ook niet-EU-landen die een rol spelen in de Nederlandse export naar Israël. Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk zijn belangrijke spelers. Zwitserse bedrijven importeren Nederlandse precisiecomponenten en verkopen deze door aan Israëlische defensiebedrijven. Het Verenigd Koninkrijk fungeert als tussenstation voor elektronische oorlogsvoeringssystemen en encryptietechnologie.
Conclusie en samenvatting
Nederland levert Israël niet alleen rechtstreeks militaire goederen, maar speelt ook een belangrijke rol in een complexe internationale keten van wederuitvoer en transit. De belangrijkste landen die hierbij betrokken zijn, zijn Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje, de Verenigde Staten, Turkije, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk. Via deze landen bereiken Nederlandse componenten en technologieën uiteindelijk Israël, vaak als onderdeel van grotere wapensystemen. De Nederlandse overheid houdt toezicht op directe export en transit, maar heeft minder grip op wederuitvoer zodra goederen een andere EU-lidstaat hebben bereikt. Wie de volledige route van Nederlandse militaire goederen naar Israël wil begrijpen, moet dus verder kijken dan alleen de directe handelscijfers en ook de rol van deze tussenlanden in ogenschouw nemen.